Ég er viss um að við borgum marga milljarða á ári fyrir fæðubótarefni. Það hafa verið gerðar kannanir á sölu slíkra efna víða erlendis sem hafa leitt í ljós að almenningur borgar álíka mikið fyrir náttúru- og fæðubótarefni og hann borgar fyrir lyf. Slík könnun hefur ekki verið gerð hér á landi en ég gæti trúað að upphæðin hlaupi á nokkrum milljörðum," segir Magnús Jóhannsson, læknir og prófessor við Háskóla Íslands.

256 tonn af fæðubótarefnum

Eins og sést á töflunni hér til hliðar hefur orðið gríðarleg aukning á innflutningi á drykkjarvöruefnum sem innihalda prótein, vítamín eða önnur næringarefni. Árið 2003 var um 81 tonn af slíkum vörum flutt til landsins en í fyrra voru flutt inn 256 tonn. Magnús skellir upp úr þegar hann heyrir þessar tölur nefndar og segir að prótein og amínósýrur séu efni sem fólk geti fengið úr hefðbundinni fæðu, til dæmis kjöti eða fiski.

"Það hlýtur að vera dýrara að borða próteinduft en kjöt eða fisk. Fólk fær að minnsta kosti ekki meira úr duftinu en venjulegri fæðu," segir Magnús og bætir við að fæðubótarefnin séu ansi misjöfn að gæðum. "Þótt sumir framleiðendur standi sig vel þá eru margir sem gera það ekki. Sumar vörur innihalda minna af efnunum sem sagt er til um á umbúðunum og sumar vörur innihalda efnin bara alls ekki. Auk þess er alls konar mengun sem fylgir svona fæðubótarefnum - þungmálmar, skordýraeitur og önnur efni. Svo er jafnvel lyfjum blandað í efnin til að auka áhrifin."

Efni sem gera lítið gagn

Magnús hefur um langt skeið fylgst með innflutningi og þróun fæðubótarefna og starfaði hjá Lyfjastofnun, á þeim árum sem stofnunin sá um eftirlit með slíkum vörum. Hann efast um gagnsemi flestra fæðubótarefna. "Það hefur sjaldnast verið sýnt fram á að fæðubótarefni geri eitthvert gagn. Í flestum tilfellum gera þau það ekki en þó eru undantekningar þar á. Það hefur til dæmis verið sýnt fram á að neysla kreatíns hefur aukið skammtímaár

angur en á móti kemur að enginn veit hvaða langtímaáhrif efnið hefur. Það er eitthvað sem á eftir að rannsaka."

Fæðubótarefni fyrir milljarða

Samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands fluttu Íslendingar inn fæðubótarefni fyrir um einn og hálfan milljarð á síðasta ári og fyrir tæpan milljarð árið á undan. Þessar tölur ná þó ekki yfir öll þau fæðubótarefni sem flutt voru inn - ná til að mynda ekki yfir súkkulaðihúðaðar fæðubótarstangir, tilreidd drykkjarvöruefni úr ginsengkjörnum, blönduðum öðrum efnisþáttum, svo sem glúkósa eða laktósa, vítamín og steinefni í töfluformi eða tilbúna orkudrykki. Ætla má því að Íslendingar hafi keypt fæðubótarefni fyrir að minnsta kosti 2,5 til 3 milljarða á síðasta ári.

Jafn stór og lyfjamarkaðurinn

Á heimasíðum framleiðenda fæðubótarefnanna, á vörunum sjálfum eða auglýsingum þeim tengdum, er oft vísað í rannsóknir sem eiga að sanna ágæti efnanna. Magnús efast um niðurstöður slíkra rannsókna og segir að í mörgum tilfellum sé um hrein ósannindi að ræða.

"Það er alveg eins líklegt að það séu engar rannsóknir þar að baki eða að verið sé að vísa í ómerkilegar rannsóknir sem segja akkúrat ekki neitt. Stundum stendur á vörunum að læknar mæli með þeim en það er kannski einhver einn læknir sem hefur fengið greitt fyrir að samþykkja það. Þetta eru oft óheiðarlegar fullyrðingar - fullyrðingar um verkun sem ekki stenst," segir Magnús. "Oft er talað um hvað lyfjafyrirtækin séu stór og rík og að þau selji lyfin svo dýrt. Fæðubótarefnamarkaðurinn er álíka stór og lyfjamarkaðurinn í peningum talið. Og þegar þú hugsar um það hversu miklir peningar eru í þessu þá er það ávísun á vafasaman bisness og spillingu. Menn freistast kannski til að setja eitthvað á umbúðirnar sem er ekki rétt. Ef við tökum próteindrykkina sem dæmi er þar að finna hreinsuð prótein. Í kjöti og fiski eru líka prótein og þar færðu líka góðar fitusýrur, vítamín og annað. Það er engin hollusta í þessum próteindrykkjum. Fjölbreytt hollusta er alltaf best." 

Fæðubót sem tískufyrirbrigði

Magnús segir fæðubótarefni vera tískufyrirbæri. "Þau eru sögð hafa ákveðin áhrif á líkamann sem sumt fólk virðist sækjast eftir en þá þarf það að fá að vita hvort þau virki í raun og veru á þann hátt. Og til að komast að slíku þarf að gera vandaðar rannsóknir sem oft er ábótavant í þessum geira. "Það er kannski ekki hægt að vefengja það þótt einstakir menn telji sig hafa gagn af slíkum efnum. En það er heldur ekki hægt að draga neinar almennar ályktanir af því," segir Magnús og minnir á hina gullnu reglu, það er að borða mátulega af hollu og fjölbreyttu fæði og hreyfa sig nógu mikið. "Að ætla að stytta sér leið að betra lífi með einhverjum efnum er mjög hæpið auk þess sem það kostar mikla peninga."

Sigurður Ó. Sigurðsson veit hvernig á að vera útbúinn fyrir vetrarferðir á hálendi Íslands.

Sigurður Ó. Sigurðsson hjálparsveitarmaður hefur tekið þátt í leit að fólki og farið á fjöll sér til dægradvalar. Svo er hann aðstoðarskólastjóri Björgunarskólans og leiðbeinir á námskeiðum fyrir fjallafólk. Til hans leituðum við til að fræðast um hvernig bæri að grafa sig í fönn ef til kæmi af illri nauðsyn. Hann var fús til að svara, en benti á að í skólanum væri fólki kennt að vera rétt búið og velja verkefni við hæfi svo það lenti ekki í ógöngum. "Viss búnaður á að vera með í öllum ferðalögum í fjalllendi að vetri til; þar á meðal skófla sem er öryggistæki lendi einhver í snjóflóði og eins ef maður þarf að láta einhvers staðar fyrirberast. Snjóflóðaýla er æskileg og mikið veltur á hlýjum og góðum klæðnaði. Vist í snjóhúsi þarf ekki að vera slæm ef menn eru rétt búnir," segir hann.

"Þegar fólk grefur sig í fönn þarf að varast hlíðar sem snjóflóðahætta gæti verið í og finna skorninga á flatlendi. Stundum má nota eitthvað sem maður er með til að búa til skjól fyrir vindi og hægt að setja bakpoka í gatið. Síðan þarf að stilla klukku svo hún hringi á klukkutíma fresti, fara á stjá og koma blóðinu á hreyfingu. Málið er að halda sér virkum en detta ekki í mók sem býður hættunni heim."

Sjálfur hefur Sigurður grafið sig í fönn í aftakaveðri á Vatnajökli 1996. "Smá næturstund varð að þremur sólarhringum í litlu snjóhúsi með átta manns. Við vorum á leið úr Snæfelli í Goðahnjúka og nokkrir kílómetrar eftir. Vatnajökull getur verið óútreiknanlegt veðravíti með mikilli ofankomu. Við vorum aldrei í lífshættu. Það fór bara illa um okkur. Þetta er alltaf spurning um að geta beðið þar til óveðrinu lýkur." - gun